Dawstwo narządów
Pragniemy, aby poniższe informacje przybliżyły Państwu zagadnienie dawstwa narządów. Niemniej jednak proszę nigdy nie bać się pytać lekarzy lub koordynatorów ośrodków transplantacyjnych o wszystko, co Państwa interesuje, doskwiera lub co chcieliby wiedzieć.
W Republice Czeskiej każdego roku około tysiąca pacjentów czeka na ratunek lub znaczną poprawę jakości życia. Ich jedyną nadzieją jest transplantacja narządów. Najczęściej jest to przeszczep nerki, a następnie przeszczepy wątroby, serca, trzustki, płuc lub jelita cienkiego.
Nadzieję na uratowanie życia tych pacjentów dają zmarli dawcy. Jest ich około trzystu rocznie. Każdy z nich może pomóc nawet dziesięciu innym chorym. I za to właśnie im należą się wielkie podziękowania, bez nich bowiem cud zwany transplantacją nie mógłby się ziścić.
Chcielibyśmy podziękować wszystkim rodzinom dawców narządów za pomoc i cenne uwagi.
Z poważaniem,
Instytut Medycyny Klinicznej i Doświadczalnej
Zmarli dawcy narządów
Zmarły dawca narządów to najczęściej osoba, u której doszło do śmierci mózgu w wyniku poważnego uszkodzenia mózgu (uraz, krwawienie, stan zapalny, niedokrwienie itp.). Śmierć musi być bardzo dokładnie i rygorystycznie zbadana z medycznego punktu widzenia i potwierdzona za pomocą metod obrazowania, takich jak tomografia komputerowa, angiografia, ultrasonografia, scyntygrafia i inne.
Pobranie narządów od zmarłego dawcy może być przeprowadzone tylko wtedy, gdy u pacjenta został stwierdzony zgon. Lekarze, którzy stawiają diagnozę, nie mogą uczestniczyć w pobieraniu narządów od zmarłego dawcy lub transplantacji i nie mogą być lekarzami prowadzącymi rozważanego biorcy.
Stwierdzenie zgonu potencjalnego dawcy powinno być zawsze przeprowadzone przez co najmniej dwóch wyspecjalizowanych lekarzy, którzy zbadali dawcę niezależnie od siebie, wykazując nieodwracalne zatrzymanie krążenia lub nieodwracalną utratę funkcji całego mózgu, w tym pnia mózgu, w przypadkach, gdy funkcje oddechowe lub krążeniowe są utrzymywane sztucznie, czyli przez urządzenia.
Nieodwracalne zatrzymanie krążenia
W niektórych przypadkach narządy mogą zostać pobrane od zmarłego po nieodwracalnym zatrzymaniu krążenia (serca). Przeważnie chodzi o pacjentów z ciężkim uszkodzeniem mózgu, ale nie wszystkie kryteria śmierci mózgu są spełnione. Po dokładnej ocenie i rozważeniu wszystkich dostępnych opcji leczenia, grupa ekspertów stwierdza, że wszelkie terapie są daremne, a kontynuowanie nieskutecznego leczenia jest nieetyczne z punktu widzenia pacjenta. W takiej sytuacji bliscy pacjenta zostają poinformowani przez lekarza prowadzącego o zakwalifikowaniu do opieki paliatywnej, a także o ewentualnej możliwości pobrania narządów po śmierci. Czas zakończenia aktywnego, daremnego już leczenia zostaje również zaplanowany według rodziny. Po zakończeniu aktywnej opieki nad osobą umierającą oczekuje się na zatrzymanie krążenia. Zgon jako nieodwracalne zatrzymanie krążenia musi zostać także potwierdzony, po czym następuje szybkie pobranie narządów na sali operacyjnej. Tym razem od zmarłego, którego serce już nie bije.
Nieodwracalna utrata funkcji całego mózgu
Nieodwracalna utrata funkcji całego mózgu to stan, w którym następuje definitywna utrata świadomości, definitywne zaprzestanie spontanicznego oddychania i utrata reaktywności. Dzięki lekom i urządzeniom jego serce nadal bije, oddycha, ma normalną temperaturę, ale jego mózg nie wykazuje już żadnych oznak życia. Ta osoba już niczego nie postrzega, nic nie czuje, zmarła.
Żywi dawcy narządów
Możliwe jest również oddanie narządu jeszcze za życia. Jednak zawsze jest to tylko podwójny narząd (nerki, wyjątkowo płuca) lub część narządu, która może się zregenerować (wątroba). Dawcy, niezależnie od tego, czy są bliską osobą, czy zupełnie nieznanym altruistą, zawsze muszą przejść rygorystyczne testy medyczne, rozmowy psychologiczne, a w niektórych przypadkach także komisję etyczną. Po pobraniu narządu ich stan zdrowia jest przez całe życie monitorowany w placówce medycznej.
Zgoda dorozumiana
W Republice Czeskiej obowiązuje uregulowana prawnie dorozumiana zgoda na dawstwo narządów po śmierci. Każdy z nas ma możliwość wyrażenia swojego sprzeciwu w ciągu swojego życia. Najczęściej jest on wpisywany do tzw. Krajowego Rejestru Osób Niewyrażających Zgody na Pośmiertne Dawstwo Tkanek i Narządów. Jeżeli nie wykazano, że zmarły w sposób udokumentowany wyraził sprzeciw wobec pobrania pośmiertnego za jego życia, uznaje się, że zmarły wyraził zgodę na pobranie.
Pobranie od zmarłego dawcy jest zatem wykluczone tylko wtedy, gdy
- sam zmarły (lub jego przedstawiciel ustawowy) w sposób udokumentowany wyraził sprzeciw wobec pośmiertnego pobrania tkanek i narządów za jego życia, co oznacza, że:
- zmarły jest wpisany do Krajowego Rejestru Osób Niewyrażających Zgody na Pośmiertne Pobranie Tkanek lub Narządów, lub
- zmarły jeszcze za życia bezpośrednio w placówce medycznej oświadczy przed lekarzem prowadzącym i jednym świadkiem, że nie wyraża zgody na pobranie w przypadku śmierci, lub
- przedstawiciel ustawowy małoletniego (dziecka poniżej 18 roku życia) lub przedstawiciel ustawowy osoby, która nie posiada zdolności do czynności prawnych bezpośrednio w placówce medycznej oświadczy przed lekarzem prowadzącym i jednym świadkiem, że nie wyraża zgody na pobranie; Oświadczenie takie może zostać złożone w przypadku śmierci małoletniego lub osoby, która nie posiada zdolności do czynności prawnych jeszcze w czasie życia małoletniego lub po śmierci tej osoby.
- zmarłego nie można zidentyfikować.
W przypadku dzieci poniżej 18 roku życia oraz osób nie posiadających zdolności do czynności prawnych, ich przedstawiciel ustawowy powinien zostać zawsze poinformowany o pobraniu narządów. W takim przypadku w dokumentacji medycznej należy dokonać wpisu stwierdzającego, że przedstawiciel ustawowy nie wyraził sprzeciwu. Podpis przedstawiciela ustawowego nie jest konieczny, protokół podpisuje lekarz prowadzący i jeszcze jeden świadek.
W praktyce lekarz prowadzący potencjalnego dawcy rozmawia z rodziną lub bliskimi o możliwościach dawstwa, ale zgodnie z prawem powinien jedynie poinformować ich o tym fakcie, a nie stwierdzać lub uzyskiwać ich zgodę. Ich ewentualny brak zgody nie jest prawnie uzasadniony, pod uwagę brana jest tylko udowodniona wola pacjenta, czyli potencjalnego dawcy, wyrażona za jego życia.
Dawcy narządów
Jeżeli lekarz prowadzący (przeważnie z Oddziałów Anestezjologii i Reanimacji oraz Intensywnej Terapii) uzna pacjenta za potencjalnego dawcę, informuje o tym ośrodek transplantacyjny i zazwyczaj krewnych chorego. Decyzja ta zapada dopiero wtedy, gdy nie jest już możliwe uratowanie życia pacjenta.
Ośrodek transplantacyjny stwierdzi, czy pacjent wyraził wcześniej wolę pobrania jego narządów, czyli czy jest on wpisany do rejestru osób, które nie zgadzają się na dawstwo narządów po śmierci, a jeżeli nie jest, oceni kryteria medyczne na podstawie dostępnych wyników badań laboratoryjnych, które następnie albo prowadzą do wskazania do pobrania narządu, albo wykluczą pacjenta z grona dawców.
Ośrodek transplantacyjny ponosi odpowiedzialność (także na mocy prawa) za ocenę przydatności pod kątem zdrowia ewentualnego zmarłego dawcy. Ocena przeprowadzana jest również w odniesieniu do poszczególnych biorców, którzy znajdują się na przykład w stanie ostrego zagrożenia życia.
Pobieranie narządów
Jeżeli osoba zmarła z potwierdzoną diagnozą śmierci mózgu lub pacjent z domniemanym nieodwracalnym zatrzymaniem krążenia zostanie uznany za odpowiedniego dawcę, pobranie zostanie przeprowadzone dopiero po uzgodnieniu z ośrodkiem transplantacyjnym. Ośrodek wysyła następnie zespół pobierający do szpitala, w którym hospitalizowany jest potencjalny dawca,, w celu pobrania narządów bezpośrednio w danej placówce medycznej. Albo dawca jest przewożony do Instytutu Medycyny Klinicznej i Doświadczalnej ze względu na złożoność pobrania lub transplantacji i tam przeprowadzane jest pobranie.
Pobieranie narządów w szpitalu, w którym dawca jest hospitalizowany
Pobranie narządów może być przeprowadzone dopiero po stwierdzeniu zgonu. Po uzgodnieniu z ośrodkiem transplantacyjnym do szpitala dawcy wysyłany jest zespół pobierający składający się z lekarzy, pielęgniarek i koordynatora. Do czasu pobrania narządu potencjalny dawca jest nadal podłączony do sztucznej wentylacji płuc, względnie do innych urządzeń wspomagających. Rodzina i bliscy mogą godnie pożegnać się z pacjentem, a następnie przeprowadzane jest na sali operacyjnej w danym szpitalu.
Po pobraniu narządów przeprowadzana jest wymagana prawem sekcja zwłok, a po uzgodnieniu z zakładem pogrzebowym ciało dawcy jest przewożone do miejsca pochówku.
Przewóz do Instytutu Medycyny Klinicznej i Doświadczalnej
W przypadku, gdy potwierdzenie śmierci mózgu nie może zostać przeprowadzone w szpitalu dawcy, czyli np. szpital ten nie dysponuje lekarzem o wymaganej specjalizacji lub takim sprzętem, aby można było przeprowadzić badanie, koordynator ośrodka transplantacyjnego wraz z lekarzem prowadzącym zorganizuje przewóz potencjalnego dawcy do Instytutu Medycyny Klinicznej i Doświadczalnej. Tutaj śmierć mózgu można potwierdzać 24 godziny na dobę.
Dawcy narządów są również przewożeni do IKEM w przypadku, gdy pobranie narządu jest skomplikowane lub jeżeli konieczne jest skrócenie czasu między pobraniem a dawstwem. Również w tym przypadku koordynatorzy pamiętają o tym, aby zapewnić rodzinie i bliskim możliwość pożegnania.
W przypadku konieczności przewiezienia dawcy narządu do IKEM, lekarz ze szpitala dawcy zawsze informuje rodzinę.
- o przewiezieniu potencjalnego dawcy do IKEM
Przewóz potencjalnego dawcy ze szpitala do Instytutu odbywa się zazwyczaj w porozumieniu z rodziną tego dawcy. Rodzina i bliscy mają możliwość godnego pożegnania się i dopiero wtedy zostaje on przewieziony do IKEM karetką lub helikopterem. - o sposobie poinformowania członków rodziny zmarłego o czasie śmierci
Czas i miejsce zgonu ustala się po stwierdzeniu śmierci mózgu, które w tym przypadku przeprowadzane jest w IKEM. Z rodziną lub bliskimi uzgadniane jest, kto i w jaki sposób poinformuje ich o czasie śmierci. - o placówce medycznej, w której zostanie przeprowadzona sekcja zwłok
Sekcja zwłok przeprowadzana jest zgodnie z prawem u każdego dawcy narządów. W rejonach szpitali dawców najczęściej w lokalnych szpitalach na oddziałach patologii lub medycyny sądowej.
Po pobraniu narządów
Bezpośrednio po pobraniu narządów ciało dawcy jest przewożone na miejsce sekcji zwłok. W Pradze najczęściej jest to Instytut Medycyny Sądowej Ogólnego Szpitala Uniwersyteckiego lub ciało jest transportowane z powrotem do miejsca, w którym zmarły był ostatnio hospitalizowany i w tym szpitalu przeprowadzana jest sekcja zwłok.
Po sekcji zwłok ciało dawcy narządów jest odbierane przez zakład pogrzebowy, który przewozi je na miejsce pochówku. Zakład pogrzebowy zamawiany jest przez rodzinę zmarłego, która informuje go, gdzie znajduje się ciało, a zakład pogrzebowy sam organizuje pozostałe kwestie.
W przypadku sądowej sekcji zwłok zleconej przez Policję Republiki Czeskiej, konieczne jest wydanie przez śledczego zezwolenia na odebranie ciała dawcy. Dopiero wtedy zakład pogrzebowy może przystąpić do przygotowania ostatniego pożegnania.
Ciało zmarłego jest przez cały czas traktowane z całym szacunkiem i czcią. Pobranie narządów odbywa się na sali operacyjnej i różni się od zwykłej operacji tylko tym, że jest to zabieg na martwym człowieku.
Najczęstsze nieporozumienia i utrzymujące się mity
Istnieje wiele mitów i błędnych przekonań na temat transplantacji narządów, które mogą spowodować, że niektóre osoby w ogóle nie będą rozważane jako potencjalni dawcy. Należy do nich na przykład wiek. Obecnie nie ma ograniczeń wiekowych dla pobierania organów. Zawsze zależy to od stanu zdrowia potencjalnego dawcy. Informacje od rodziny i bliskich potencjalnego dawcy są również cenne przy podejmowaniu decyzji.
Wiele domniemań i pytań dotyczy również religii i dawstwa narządów. Względy religijne nie powinny uniemożliwiać pobierania organów. Jedyną religią, która nie zezwala na pobieranie narządów po śmierci, jest sintoizm. Wszystkie inne uznają, a nawet aktywnie popierają ideę dawstwa narządów. Przedstawiciele zapewne najbardziej rozpowszechnionego Kościoła katolickiego w Republice Czeskiej postrzegają dawstwo jako „akt miłości bliźniego” i w ostatnich latach wielokrotnie otwarcie go wspierali.
Roszczenia ustawowe
Nic nie zastąpi ludzkiego życia, a wartość narządu dla pacjenta czekającego na uratowanie życia jest nieoceniona. Prawo wyraźnie zabrania pobierania jakichkolwiek korzyści lub otrzymywania jakichkolwiek korzyści w związku z dawstwem narządów. Niemniej jednak umożliwia rodzinie zmarłego otrzymać pewne świadczenia w ramach podziękowania za pomoc ciężko chorym pacjentom.
Prawo stanowi, że osoba, która zorganizowała pogrzeb zmarłego dawcy narządów, ma prawo do zwrotu części kosztów pogrzebu w wysokości 5 000 CZK.
Aby otrzymać to świadczenie, osoba, która zorganizowała pogrzeb, powinna wypełnić wniosek (odpowiedni formularz) i dołączyć kopię dokumentu, w którym zostanie podane imię i nazwisko zmarłego oraz osoby, która zorganizowała pogrzeb. Należy również dołączyć kopię pokwitowania płatności za pogrzeb. Wniosek wraz z załącznikami należy przesłać listem poleconym na adres: Koordinační středisko transplantací, Ruská 85, 100 00 Praha 10. Po zweryfikowaniu wniosku Koordynacyjny Ośrodek Transplantacyjny niezwłocznie prześle kwotę na rachunek lub adres osoby, która zorganizowała pogrzeb.
Termin na złożenie wniosku o świadczenie jest stosunkowo długi – nie później niż 12 miesięcy od daty pogrzebu. Jeżeli tak się nie stanie w tym terminie, prawo do niego wygasa.
Biorcy
Jeden dawca narządów może pomóc nawet dziewięciu pacjentom, a w przypadku kobiet nawet dziesięciu ciężko chorym pacjentom. W Republice Czeskiej, podobnie jak na świecie, najczęściej przeszczepiane są nerki, a następnie wątroba, serce, trzustka, płuca, jelito cienkie i macica.
Pacjenci z chorymi narządami są umieszczani na listę oczekujących do czasu znalezienia odpowiedniego dawcy. Dawca powinien spełniać nie tylko kryteria medyczne, takie jak grupa krwi, wyniki badań laboratoryjnych, ale także pilność transplantacji, proporcje wagi i wielkości między dawcą a biorcą. Czas oczekiwania zależy w dużej mierze od tego, czy dawca zostanie znaleziony, czy nie. W przypadku dawców zmarłych okres oczekiwania wynosi od kilku dni do kilku lat.
Transplantacje wykonywane są w specjalistycznych ośrodkach transplantacyjnych. W kraju jest ich kilka, ale nie wszystkie z nich wykonują wszystkie rodzaje transplantacji dla wszystkich grup wiekowych. Instytut Medycyny Klinicznej i Doświadczalnej (IKEM) w Pradze jest jedynym w kraju ośrodkiem, który przeszczepia wszystkie wyżej wymienione narządy z wyjątkiem płuc. Jest też jedynym, który wykonuje przeszczepy wątroby u dzieci. Chorobami płuc i innymi pacjentami dziecięcymi zajmuje się Szpital Uniwersytecki Motol w Pradze. Centrum Chirurgii Sercowo-Naczyniowej i Transplantacyjnej w Brnie koncentruje się na przeszczepach serca, wątroby i nerek. Inne ośrodki w Pilźnie, Ołomuńcu, Ostrawie i Hradcu Králové przeszczepiają wyłącznie nerki.
Zgodnie z prawem nie ma możliwości ujawnienia szczegółów dotyczących biorców przeszczepionych narządów rodzinie lub bliskim dawcy. Możliwe jest jednak podanie informacji o przeszczepionych narządach: jakie narządy zostały pobrane, czy zostały przekazane kobiecie, czy mężczyźnie oraz jak radzą sobie biorcy.
Ośrodki transplantacyjne w Republice Czeskiej
Kontakty
W razie jakichkolwiek niejasności lub pytań jesteśmy do dyspozycji. Można z nami skontaktować się w dowolnym momencie, nawet po dłuższym okresie czasu. Chętnie odpowiemy na wszelkie pytania.
Kontakt:
Usługa całodobowa (24 godziny dziennie) +420 602 202 809, e-mail: koordinace@ikem.cz